Deportacja obywatela Unii Europejskiej po Brexicie

Wyrok Upper Tribunal w sprawie VDS (Deportation; conduct; IP Completion Day) Italy [2026] UKUT 152 (IAC) jest jednym z tych orzeczeń, które na pierwszy rzut oka wyglądają jak techniczna sprawa o deportację obywatela Unii Europejskiej po Brexicie, ale w rzeczywistości dotykają znacznie szerszego problemu. Chodzi o pytanie, kiedy wobec obywatela UE mieszkającego w Wielkiej Brytanii można stosować dawny, bardziej ochronny system prawa unijnego, a kiedy brytyjskie, surowsze przepisy o deportacji cudzoziemców skazanych za przestępstwa.

To ważne nie tylko dla prawników imigracyjnych. To istotne również dla obywateli państw Unii Europejskiej, którzy mieszkają w Wielkiej Brytanii na podstawie EU Settlement Scheme, posiadają pre-settled status albo settled status, mają wieloletnie związki rodzinne z Wielką Brytanią, ale znaleźli się w konflikcie z prawem karnym. Sprawa VDS pokazuje, że po Brexicie sama długość pobytu w Wielkiej Brytanii i status osoby objętej Umową Wystąpienia nie zawsze wystarczą, aby uniknąć zastosowania krajowego reżimu deportacyjnego.

Sednem sprawy było to, czy Home Office mógł oprzeć decyzję o deportacji na przestępstwie popełnionym po zakończeniu okresu przejściowego po Brexicie, mimo że wcześniejsze przestępstwo, popełnione przed tą datą, zostało uwzględnione przez sąd karny jako okoliczność obciążająca przy wymiarze kary. Upper Tribunal uznał, że tak. To rozstrzygnięcie ma poważne znaczenie praktyczne, ponieważ wyznacza wyraźną granicę pomiędzy zachowaniem sprzed 31 grudnia 2020 r. a zachowaniem po tej dacie.

Kim był VDS i dlaczego Home Office chciał go deportować?

VDS był obywatelem Włoch. Miał 78 lat i zaczął mieszkać w Wielkiej Brytanii już w 1969 r. Przez dziesięciolecia jego pobyt był związany z prawem swobodnego przemieszczania się obywateli Unii Europejskiej. Miał silne związki rodzinne z Wielką Brytanią, w tym brytyjskie dzieci, żonę i bardzo długą historię życia w tym kraju.

Sprawa nabrała jednak dramatycznego charakteru z powodu jego przeszłości karnej. W 2016 r. w Gran Canarii dopuścił się przestępstwa seksualnego wobec jedenastoletniej dziewczynki. Został skazany w Hiszpanii w 2018 r. na trzy lata pozbawienia wolności. Następnie wrócił do Wielkiej Brytanii, został zatrzymany na podstawie europejskiego nakazu aresztowania i ekstradowany do Hiszpanii, gdzie odbył karę. Po zwolnieniu został wydalony z Hiszpanii i wrócił do Włoch.

W 2023 r. VDS złożył wniosek do Home Office o prawo pobytu w Wielkiej Brytanii na podstawie EU Settlement Scheme. Co istotne, mimo wcześniejszego skazania w Hiszpanii, Home Office ostatecznie przyznał mu Indefinite Leave to Remain, czyli settled status. VDS wrócił do Wielkiej Brytanii 10 sierpnia 2023 r. Jedenaście dni później dopuścił się kolejnego przestępstwa seksualnego, tym razem wobec swojej dorosłej wnuczki. W 2024 r. został skazany na 12 miesięcy pozbawienia wolności.

To właśnie ten wyrok 12 miesięcy pozbawienia wolności uruchomił brytyjskie przepisy o automatycznej deportacji cudzoziemców skazanych za przestępstwa. Home Office uznał, że VDS spełnia definicję „foreign criminal” w rozumieniu UK Borders Act 2007, ponieważ nie był obywatelem brytyjskim ani irlandzkim, został skazany w Wielkiej Brytanii i otrzymał karę co najmniej 12 miesięcy więzienia.

Dlaczego data 31 grudnia 2020 r. ma tak duże znaczenie?

W sprawach deportacyjnych obywateli UE po Brexicie kluczowe znaczenie ma tzw. IP completion day, czyli koniec okresu przejściowego po wystąpieniu Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej. Ta data to 31 grudnia 2020 r.

Przed tą datą obywatele UE korzystali z ochrony wynikającej z prawa unijnego, w szczególności z dyrektywy 2004/38/WE. Deportacja obywatela UE była możliwa, ale podlegała szczególnym ograniczeniom. Państwo musiało wykazać, że dana osoba stanowi rzeczywiste, aktualne i wystarczająco poważne zagrożenie dla jednego z podstawowych interesów społeczeństwa. Osoby z prawem stałego pobytu korzystały z jeszcze większej ochrony, a osoby mieszkające przez bardzo długi czas mogły być wydalone tylko w wyjątkowo poważnych przypadkach.

Po Brexicie sytuacja się zmieniła. Umowa Wystąpienia chroni pewne prawa obywateli UE, ale rozróżnia zachowanie sprzed końca okresu przejściowego i zachowanie po tej dacie. Jeżeli podstawą deportacji jest zachowanie sprzed 31 grudnia 2020 r., należy rozważyć sprawę przez pryzmat zasad prawa unijnego. Jeżeli jednak chodzi o zachowanie po tej dacie, Wielka Brytania może stosować swoje krajowe przepisy o deportacji.

W praktyce oznacza to, że obywatel UE z settled status może w niektórych sytuacjach podlegać takim samym albo bardzo podobnym zasadom jak inni cudzoziemcy skazani za przestępstwa w Wielkiej Brytanii.

Na czym polegał spór prawny w sprawie VDS?

Spór nie dotyczył tego, czy VDS popełnił przestępstwo. Został skazany. Spór dotyczył tego, jaki system prawny należało zastosować do decyzji deportacyjnej.

VDS argumentował, że Home Office w rzeczywistości oparł się nie tylko na przestępstwie popełnionym w Wielkiej Brytanii w 2023 r., ale także na wcześniejszym przestępstwie z 2016 r., popełnionym w Hiszpanii przed końcem okresu przejściowego. Skoro wcześniejsze zachowanie sprzed 31 grudnia 2020 r. odegrało rolę w całej sprawie, VDS twierdził, że powinien korzystać z ochrony wynikającej z Umowy Wystąpienia i dawnego unijnego reżimu deportacyjnego.

First-tier Tribunal przyjął tę argumentację. Uznał, że Home Office faktycznie powołał się na zachowanie sprzed IP completion day, ponieważ wcześniejsze przestępstwo zostało wspomniane w decyzjach Home Office i było istotną okolicznością obciążającą przy wymierzaniu kary przez sąd karny. W konsekwencji First-tier Tribunal dopuścił odwołanie VDS.

Home Office zaskarżył tę decyzję do Upper Tribunal. Argumentował, że decyzja deportacyjna pierwszego etapu była oparta wyłącznie na przestępstwie popełnionym w Wielkiej Brytanii w 2023 r. i na karze 12 miesięcy pozbawienia wolności. Wcześniejsze przestępstwo z Hiszpanii mogło być istotne przy szerszej ocenie praw człowieka, ale nie było podstawą samej decyzji o deportacji.

Dwa etapy decyzji deportacyjnej: Stage 1 i Stage 2

Jednym z najważniejszych elementów wyroku jest wyjaśnienie różnicy pomiędzy Stage 1 decision i Stage 2 decision.

Stage 1 decision to decyzja o deportacji, czyli w praktyce ustalenie, że dana osoba podlega deportacji na podstawie przepisów krajowych. Na tym etapie Home Office analizuje przede wszystkim, czy spełnione są ustawowe warunki deportacji, na przykład czy dana osoba została skazana w Wielkiej Brytanii na karę co najmniej 12 miesięcy pozbawienia wolności.

Stage 2 decision to późniejsza decyzja, w której Home Office rozważa między innymi argumenty oparte na prawach człowieka, w szczególności na artykule 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, czyli prawie do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego. Na tym etapie analizuje się relacje rodzinne, długość pobytu, integrację społeczną i kulturową, przeszkody w reintegracji w kraju pochodzenia oraz to, czy istnieją bardzo wyjątkowe okoliczności przemawiające przeciwko deportacji.

Upper Tribunal podkreślił, że te dwa etapy służą różnym celom. Nie można automatycznie przenosić argumentów i rozważań z drugiego etapu na pierwszy. Innymi słowy, fakt, że Home Office przy ocenie praw człowieka bierze pod uwagę pełną historię osoby, w tym wcześniejsze skazania, nie oznacza jeszcze, że wcześniejsze zachowanie było podstawą samej decyzji o deportacji.

To rozróżnienie jest niezwykle istotne. W wielu sprawach osoby zagrożone deportacją mają długą historię życia w Wielkiej Brytanii, a ich przeszłość może obejmować różne zdarzenia sprzed i po Brexicie. Wyrok VDS pokazuje, że trzeba bardzo dokładnie ustalić, na jakim etapie i w jakim celu Home Office powołuje się na dane zachowanie.

Dlaczego wcześniejsze przestępstwo nie uratowało VDS przed krajowym reżimem deportacyjnym?

Kluczowym argumentem VDS było to, że wcześniejsze przestępstwo z 2016 r. miało wpływ na wymiar kary za przestępstwo z 2023 r. Sąd karny wyraźnie potraktował poprzednie skazanie jako okoliczność obciążającą. Można więc było argumentować, że gdyby nie wcześniejsze przestępstwo, VDS być może nie otrzymałby kary dokładnie 12 miesięcy pozbawienia wolności, a więc nie zostałby objęty automatycznymi przepisami deportacyjnymi.

Upper Tribunal odrzucił jednak tę argumentację. Trybunał przypomniał fundamentalną zasadę prawa karnego: kara jest wymierzana za aktualne przestępstwo, czyli za konkretne zachowanie objęte zarzutem i udowodnione w postępowaniu karnym. Poprzednie skazanie może zaostrzyć ocenę powagi aktualnego czynu, ale nie oznacza to, że kara została wymierzona za wcześniejsze zachowanie.

W tej sprawie kara 12 miesięcy pozbawienia wolności została wymierzona za przestępstwo popełnione 21 sierpnia 2023 r. To zachowanie miało miejsce po zakończeniu okresu przejściowego po Brexicie. Dlatego, zdaniem Upper Tribunal, Home Office mógł zastosować krajowy reżim deportacyjny.

To bardzo ważna konkluzja. Oznacza ona, że nawet jeśli sąd karny przy wymiarze kary bierze pod uwagę wcześniejsze przestępstwo sprzed 31 grudnia 2020 r., nie oznacza to automatycznie, że decyzja deportacyjna została oparta na zachowaniu sprzed tej daty.

Czym jest „bright line” w deportacjach obywateli UE?

Upper Tribunal odwołał się do wcześniejszego orzecznictwa, w szczególności do sprawy Vargova, w której wskazano na istnienie wyraźnej granicy, czyli „bright line”, pomiędzy zachowaniem sprzed i po zakończeniu okresu przejściowego. Jeżeli zachowanie będące podstawą deportacji miało miejsce przed 31 grudnia 2020 r., zastosowanie mogą mieć zasady ochronne wynikające z prawa unijnego i Umowy Wystąpienia. Jeżeli jednak zachowanie miało miejsce po tej dacie, stosuje się krajowe przepisy brytyjskie.

W sprawie VDS ta granica była decydująca. Przestępstwo, które uruchomiło automatyczne przepisy deportacyjne, zostało popełnione w sierpniu 2023 r. Było to długo po IP completion day. W konsekwencji VDS znalazł się po stronie krajowego reżimu deportacyjnego, a nie po stronie dawnego systemu ochrony unijnej.

Dla obywateli UE w Wielkiej Brytanii oznacza to jedno: settled status nie daje immunitetu od deportacji. Osoby objęte EU Settlement Scheme nadal mogą być deportowane, jeżeli po Brexicie popełnią przestępstwo spełniające kryteria brytyjskich przepisów deportacyjnych.

Automatyczna deportacja i kara 12 miesięcy więzienia

Brytyjskie przepisy przewidują szczególnie surowe konsekwencje dla cudzoziemców skazanych na co najmniej 12 miesięcy pozbawienia wolności. Zgodnie z UK Borders Act 2007, osoba taka może zostać uznana za „foreign criminal”, a jej deportacja jest uznawana za leżącą w interesie publicznym. Home Office ma zasadniczo obowiązek wydać deportation order, chyba że zastosowanie ma jeden z wyjątków przewidzianych w ustawie.

W praktyce najczęściej rozważanymi wyjątkami są argumenty oparte na prawach człowieka. Osoba zagrożona deportacją może twierdzić, że deportacja naruszyłaby jej prawo do życia rodzinnego lub prywatnego. Jednak w przypadku osób skazanych za poważniejsze przestępstwa próg jest bardzo wysoki. Trzeba wykazać albo spełnienie określonych wyjątków ustawowych, albo istnienie bardzo przekonujących okoliczności wykraczających poza te wyjątki.

W sprawie VDS Upper Tribunal nie rozstrzygnął ostatecznie wszystkich argumentów związanych z artykułem 8. Uznał, że First-tier Tribunal błędnie rozstrzygnął kwestię legalności decyzji deportacyjnej i dlatego sprawa human rights appeal powinna wrócić do First-tier Tribunal do ponownego rozpatrzenia. Oznacza to, że sam fakt, iż Stage 1 decision była zgodna z prawem, nie kończył całej sprawy. Nadal trzeba było rozważyć, czy deportacja byłaby proporcjonalna w świetle życia prywatnego i rodzinnego VDS.

Co ten wyrok oznacza dla obywateli UE z settled status?

Wyrok VDS ma duże znaczenie dla obywateli UE, którzy mieszkają w Wielkiej Brytanii po Brexicie na podstawie EU Settlement Scheme. Potwierdza on, że osoby te mogą nadal korzystać z pewnych praw wynikających z Umowy Wystąpienia, ale zakres tej ochrony zależy od daty i charakteru zachowania, na którym opiera się decyzja Home Office.

Jeżeli zarzucane zachowanie miało miejsce przed 31 grudnia 2020 r., sprawa może wymagać analizy przez pryzmat dawnego unijnego reżimu deportacyjnego. W takim przypadku Home Office nie może po prostu zastosować krajowych przepisów bez rozważenia ochrony wynikającej z prawa unijnego i Umowy Wystąpienia.

Jeżeli jednak przestępstwo zostało popełnione po tej dacie i samo w sobie spełnia próg deportacyjny, Home Office może zastosować krajowe przepisy. To dotyczy również osoby, która mieszkała w Wielkiej Brytanii przez wiele lat, ma settled status, rodzinę, dzieci, wnuki i głębokie związki z tym krajem.

W praktyce oznacza to, że w sprawach deportacyjnych obywateli UE trzeba bardzo precyzyjnie przeanalizować chronologię. Nie wystarczy powiedzieć, że ktoś mieszkał w Wielkiej Brytanii przed Brexitem albo że posiada settled status. Trzeba ustalić, kiedy doszło do zachowania, które Home Office traktuje jako podstawę deportacji.

Czy Home Office może „wybierać” przestępstwa, na których opiera deportację?

Jednym z zarzutów w sprawie VDS było to, że Home Office w pewnym sensie „wybrał” późniejsze przestępstwo, aby ominąć bardziej ochronny system prawa unijnego. Upper Tribunal nie zgodził się z takim podejściem. Trybunał uznał, że Home Office nie manipulował podstawą decyzji, lecz prawidłowo zastosował strukturę prawną.

Skoro przestępstwo z 2023 r. samo w sobie doprowadziło do kary 12 miesięcy pozbawienia wolności, to samo w sobie uruchamiało krajowe przepisy o deportacji. Home Office nie musiał opierać Stage 1 decision na wcześniejszym przestępstwie. Mógł natomiast później, na etapie analizy praw człowieka, wziąć pod uwagę całą historię osoby, w tym wcześniejsze skazanie.

To rozróżnienie może być kluczowe w wielu przyszłych sprawach. Osoba zagrożona deportacją będzie musiała dokładnie sprawdzić, czy Home Office rzeczywiście oparł decyzję deportacyjną na zachowaniu sprzed końca okresu przejściowego, czy jedynie wspomniał o tym zachowaniu w szerszym kontekście, na przykład przy ocenie ryzyka ponownego popełnienia przestępstwa albo proporcjonalności deportacji.

Znaczenie sprawy VDS dla odwołań deportacyjnych

Dla praktyki prawniczej wyrok VDS jest ważny z kilku powodów. Po pierwsze, potwierdza znaczenie rozróżnienia między Stage 1 i Stage 2 w sprawach deportacyjnych. Po drugie, pokazuje, że sądy będą bardzo dokładnie badać, jakie zachowanie było faktyczną podstawą decyzji deportacyjnej. Po trzecie, przypomina, że wcześniejsze skazanie może wpływać na wymiar kary, ale nie zmienia tego, za jaki konkretny czyn kara została wymierzona.

Dla osób zagrożonych deportacją z Wielkiej Brytanii oznacza to, że strategia odwoławcza musi być bardzo precyzyjna. Nie wystarczy ogólnie powołać się na Brexit, Umowę Wystąpienia, settled status czy długość pobytu. Trzeba ustalić, czy w konkretnej decyzji Home Office prawidłowo zastosował właściwy reżim prawny. Należy też osobno przygotować argumenty dotyczące praw człowieka, życia rodzinnego, życia prywatnego, integracji, stanu zdrowia, zależności rodzinnych i przeszkód w reintegracji w kraju pochodzenia.

W sprawach deportacyjnych jeden błąd w argumentacji może mieć poważne konsekwencje. Jeżeli odwołanie koncentruje się wyłącznie na twierdzeniu, że powinien mieć zastosowanie dawny reżim unijny, a sąd uzna, że przestępstwo po Brexicie samo w sobie uruchamia przepisy krajowe, sprawa może przejść do dużo trudniejszej analizy pod kątem artykułu 8 i bardzo przekonujących okoliczności.

Deportacja a artykuł 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

Warto podkreślić, że przegrana na etapie argumentu dotyczącego Umowy Wystąpienia nie musi automatycznie oznaczać deportacji. Osoba nadal może powoływać się na artykuł 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Jednak w sprawach osób skazanych na karę co najmniej 12 miesięcy pozbawienia wolności próg ochrony jest wysoki.

Sąd będzie badał, czy osoba ma rzeczywiste i silne życie rodzinne w Wielkiej Brytanii, czy deportacja byłaby nadmiernie surowa dla partnera lub dzieci, czy osoba była legalnie rezydentem przez większość życia, czy jest społecznie i kulturowo zintegrowana w Wielkiej Brytanii oraz czy napotka bardzo poważne przeszkody w kraju, do którego miałaby zostać deportowana.

W przypadku poważnych przestępstw, zwłaszcza przestępstw seksualnych, interes publiczny w deportacji jest bardzo silny. Sąd będzie brał pod uwagę ochronę społeczeństwa, zapobieganie przestępczości, ryzyko ponownego popełnienia przestępstwa oraz potrzebę utrzymania zaufania publicznego do systemu imigracyjnego i karnego.

Sprawa VDS pokazuje, że nawet bardzo długi pobyt w Wielkiej Brytanii nie gwarantuje sukcesu, jeżeli w grę wchodzi poważne przestępstwo popełnione po Brexicie.

Praktyczne wnioski dla osób zagrożonych deportacją z Wielkiej Brytanii

Najważniejszy wniosek jest prosty: w sprawach deportacyjnych obywateli UE po Brexicie chronologia ma ogromne znaczenie. Trzeba ustalić, czy zachowanie, na którym Home Office opiera decyzję, miało miejsce przed czy po 31 grudnia 2020 r. Następnie trzeba sprawdzić, czy Home Office prawidłowo rozdzielił analizę decyzji deportacyjnej od analizy praw człowieka.

Drugim wnioskiem jest to, że settled status nie jest absolutną ochroną przed deportacją. Obywatele UE posiadający Indefinite Leave to Remain w ramach EU Settlement Scheme nadal mogą zostać deportowani, zwłaszcza po skazaniu w Wielkiej Brytanii na karę co najmniej 12 miesięcy pozbawienia wolności.

Trzecim wnioskiem jest to, że wcześniejsze przestępstwa mogą mieć znaczenie, ale nie zawsze w sposób, który pomaga osobie zagrożonej deportacją. Mogą one zostać potraktowane jako okoliczność obciążająca, dowód ryzyka albo element szerszej oceny proporcjonalności. Nie oznacza to jednak automatycznie, że dana osoba korzysta z ochrony właściwej dla zachowania sprzed Brexitu.

Czwartym wnioskiem jest konieczność profesjonalnego przygotowania odwołania. Sprawy deportacyjne są jednymi z najtrudniejszych spraw w brytyjskim prawie imigracyjnym. Łączą prawo karne, prawo imigracyjne, prawa człowieka, EU Settlement Scheme, Umowę Wystąpienia i szczegółowe przepisy o automatycznej deportacji.

Podsumowanie: dlaczego sprawa VDS jest ważna?

Wyrok VDS (Deportation; conduct; IP Completion Day) Italy [2026] UKUT 152 (IAC) jasno potwierdza, że w sprawach deportacyjnych obywateli UE po Brexicie decydujące znaczenie może mieć to, kiedy doszło do zachowania stanowiącego podstawę deportacji. Jeżeli przestępstwo zostało popełnione po 31 grudnia 2020 r. i samo w sobie spełnia próg deportacyjny, Home Office może zastosować brytyjski krajowy reżim deportacyjny, nawet jeżeli wcześniejsze zachowanie sprzed Brexitu pojawia się w tle sprawy.

Upper Tribunal uznał, że First-tier Tribunal błędnie połączył dwa różne etapy decyzji deportacyjnej i niesłusznie uznał, że Home Office oparł Stage 1 decision na zachowaniu sprzed końca okresu przejściowego. Trybunał podkreślił, że kara 12 miesięcy więzienia została wymierzona za konkretne przestępstwo popełnione w 2023 r., a nie za wcześniejsze przestępstwo z 2016 r. Fakt, że wcześniejsze skazanie zaostrzyło wymiar kary, nie zmieniał podstawy prawnej decyzji deportacyjnej.

Dla obywateli UE w Wielkiej Brytanii jest to ważne ostrzeżenie. Brexit stworzył nową rzeczywistość prawną. Osoby posiadające settled status nadal mają istotne prawa, ale w przypadku przestępstw popełnionych po zakończeniu okresu przejściowego mogą podlegać surowym krajowym przepisom deportacyjnym. Każda taka sprawa wymaga dokładnej analizy decyzji Home Office, daty zarzucanego zachowania, podstawy skazania, treści wyroku karnego oraz możliwych argumentów opartych na prawie do życia rodzinnego i prywatnego.

Sprawa VDS pokazuje również, że odwołanie od deportacji nie może być prowadzone schematycznie. Trzeba wiedzieć, który reżim prawny ma zastosowanie, gdzie przebiega granica między ochroną wynikającą z Umowy Wystąpienia a krajowym systemem deportacyjnym oraz jakie argumenty mają realną szansę powodzenia przed tribunalem. W sprawach, w których stawką jest usunięcie z Wielkiej Brytanii, rozłąka z rodziną i utrata życia budowanego przez lata, precyzja prawna ma fundamentalne znaczenie.