Jeden z najważniejszych i najbardziej przełomowych wyroków ostatnich lat w obszarze prawa imigracyjnego i prawa karnego wykonawczego w Wielkiej Brytanii

Wyrok High Court w sprawie R (AA) v Secretary of State for the Home Department [2025] EWHC 3404 (Admin) stanowi jeden z najważniejszych i najbardziej przełomowych wyroków ostatnich lat w obszarze prawa imigracyjnego i prawa karnego wykonawczego w Wielkiej Brytanii. Sprawa dotyczyła fundamentalnego pytania: kiedy dokładnie można uznać, że wobec cudzoziemca zapadła „decyzja o wydaniu nakazu deportacji” w rozumieniu ustawy Criminal Justice Act 2003, a tym samym – kiedy dana osoba traci prawo do zwolnienia warunkowego w systemie Home Detention Curfew (HDC).

Choć na pierwszy rzut oka problem może wydawać się techniczny, jego konsekwencje są bardzo realne – szczególnie dla młodych, wrażliwych cudzoziemców odbywających karę pozbawienia wolności, w tym ofiar handlu ludźmi oraz osób objętych ochroną wynikającą z prawa UE i Umowy o wystąpieniu Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej.

Tło sprawy AA – imigracja, deportacja i HDC

Skarżąca, określana w wyroku jako AA, przyjechała do Wielkiej Brytanii jako dziecko i przed końcem okresu przejściowego po Brexicie złożyła wniosek w ramach EU Settlement Scheme. W czasie odbywania kary pozbawienia wolności Home Office doręczył jej tzw. „combined stage 1 letter” – pismo, które jednocześnie informowało ją o odpowiedzialności za deportację oraz sugerowało, że zapadła decyzja o deportacji.

Na tej podstawie administracja więzienna uznała, że AA jest ustawowo wyłączona z możliwości zwolnienia w ramach Home Detention Curfew. W praktyce oznaczało to, że nie mogła ona odbywać końcowej części kary w warunkach domowych, mimo że HDC ma przede wszystkim charakter resocjalizacyjny i rodzinny, a w jej przypadku oznaczałoby to wcześniejsze połączenie z małym dzieckiem.

Istota sporu: „liability to deportation” a „decision to deport”

Sednem sprawy była interpretacja art. 259 Criminal Justice Act 2003. Przepis ten przewiduje, że osoba jest „liable to removal from the United Kingdom” tylko wtedy, gdy spełnione są łącznie dwa warunki: po pierwsze – dana osoba jest „liable to deportation”, a po drugie – została jej doręczona decyzja o wydaniu nakazu deportacji.

Home Office argumentował, że już tzw. decyzja etapu pierwszego (stage 1) stanowi „decision to make a deportation order”, nawet jeśli cudzoziemiec dopiero po jej wydaniu może przedstawić swoje argumenty i dowody. Zdaniem Secretary of State, zmiany w prawie apelacyjnym wprowadzone Immigration Act 2014 miały rzekomo znieść klasyczny, dwuetapowy model deportacji.

High Court jednoznacznie odrzucił tę interpretację.

Wyrok High Court – powrót do dwuetapowego modelu deportacji

Sędzia Foster potwierdziła, że brytyjski system prawny w dalszym ciągu opiera się na dwuetapowym procesie deportacyjnym. Etap pierwszy polega na poinformowaniu cudzoziemca o odpowiedzialności za deportację i umożliwieniu mu złożenia wyjaśnień oraz dowodów. Dopiero etap drugi – po rozważeniu tych materiałów – może prowadzić do faktycznej decyzji o wydaniu nakazu deportacji.

Sąd podkreślił, że „liability to deportation” nie jest tym samym co „decision to deport”. Nawet w przypadkach automatycznej deportacji na podstawie UK Borders Act 2007, automatyczny charakter dotyczy jedynie odpowiedzialności za deportację, a nie samej deportacji jako aktu administracyjnego.

Co kluczowe, High Court stwierdził wprost, że stage 1 letter nie może być uznany za „decision to make a deportation order” w rozumieniu art. 259 CJA 2003. Oznacza to, że samo doręczenie takiego pisma nie może automatycznie wykluczać cudzoziemca z możliwości zwolnienia w ramach Home Detention Curfew.

Znaczenie wyroku dla HDC i praktyki więziennej

Wyrok ma ogromne znaczenie praktyczne. Home Detention Curfew to mechanizm, który ma umożliwiać stopniowy powrót skazanego do społeczeństwa. Automatyczne wyłączanie cudzoziemców z HDC na podstawie nieostatecznych, wstępnych decyzji imigracyjnych prowadziło – jak zauważył sąd – do arbitralności i chaosu decyzyjnego.

W sprawie AA błędna interpretacja prawa doprowadziła do realnej szkody: opóźnionej resocjalizacji, utrudnionego kontaktu z dzieckiem oraz niepewności prawnej. Sąd zaakcentował, że takie skutki szczególnie dotykają młodych i wrażliwych osadzonych, którzy często nie mają dostępu do natychmiastowej pomocy prawnej.

Public interest i znaczenie systemowe

Mimo że w trakcie postępowania Home Office wycofał sporne decyzje, a sprawa stała się formalnie „akademicka”, High Court uznał, że jej rozstrzygnięcie leży w interesie publicznym. Powodem była powtarzalność problemu oraz fakt, że podobne sytuacje rzadko trafiają do sądu ze względu na krótkie terminy i charakter systemu HDC.

Sąd zwrócił uwagę, że niejasne praktyki Home Office oraz niespójne informacje przekazywane administracji więziennej prowadzą do nierównego traktowania osadzonych i podważają zasadę równości wobec prawa.

Konsekwencje dla prawa imigracyjnego po Brexicie

Wyrok ma również istotne znaczenie w kontekście ochrony praw osób objętych Umową o wystąpieniu Wielkiej Brytanii z UE. High Court potwierdził, że nawet po Brexicie ochrona ta nie jest iluzoryczna, a przepisy krajowe muszą być interpretowane w sposób spójny z zachowanymi zobowiązaniami międzynarodowymi.

Sąd jasno wskazał, że uproszczenie procedur administracyjnych nie może prowadzić do pozbawienia cudzoziemców podstawowych gwarancji proceduralnych, w tym prawa do przedstawienia argumentów przed podjęciem ostatecznej decyzji o deportacji.

Podsumowanie

Sprawa R (AA) v Secretary of State for the Home Department to wyrok o fundamentalnym znaczeniu. High Court potwierdził, że decyzja etapu pierwszego nie jest decyzją o deportacji, a odpowiedzialność za deportację nie może być utożsamiana z jej faktycznym orzeczeniem. Dla praktyków prawa imigracyjnego, prawa karnego wykonawczego oraz dla samych osadzonych oznacza to istotne wzmocnienie ochrony prawnej i większą przejrzystość systemu.

Wyrok ten stanowi jasny sygnał, że nawet w realiach po Immigration Act 2014 i po Brexicie podstawowe zasady sprawiedliwości proceduralnej pozostają nienaruszalne i muszą być respektowane przez Home Office oraz administrację więzienną