Największa reforma brytyjskiego prawa imigracyjnego od lat

Immigration and Asylum Bill 2026: największa reforma brytyjskiego prawa imigracyjnego od lat

Brytyjski rząd przedstawił Immigration and Asylum Bill 2026 – projekt ustawy, który może zasadniczo zmienić sposób rozpatrywania odwołań imigracyjnych, stosowania art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, ochrony uchodźców, pomocy dla osób ubiegających się o azyl oraz spraw dotyczących handlu ludźmi i współczesnego niewolnictwa.

Projekt został formalnie wniesiony do Izby Gmin 30 czerwca 2026 r. i znajduje się dopiero na początku procesu parlamentarnego. Nie jest jeszcze obowiązującym prawem, a jego treść może ulec zmianie w toku prac w Izbie Gmin i Izbie Lordów. Skala proponowanej reformy jest jednak tak duża, że osoby posiadające nieuregulowany status, prowadzące postępowania human rights, zagrożone deportacją albo oczekujące na rozstrzygnięcie sprawy azylowej powinny już teraz rozumieć możliwe konsekwencje nowych przepisów.

Projekt zakłada między innymi likwidację obecnego modelu rozpatrywania odwołań przez First-tier Tribunal w sprawach imigracyjnych, utworzenie Independent Immigration Appeals Authority, ograniczenie znaczenia życia rodzinnego i prywatnego w niektórych sprawach opartych na art. 8 ECHR, zaostrzenie zasad dotyczących deportacji, wprowadzenie tymczasowego modelu ochrony uchodźców oraz rozszerzenie możliwości kwestionowania wiarygodności osób, które późno ujawnią, że były ofiarami handlu ludźmi.

Poniżej wyjaśniamy najważniejsze propozycje oraz to, co Immigration and Asylum Bill 2026 może oznaczać w praktyce dla migrantów i ich rodzin w Wielkiej Brytanii.

Czym jest Immigration and Asylum Bill 2026?

Immigration and Asylum Bill 2026 jest rządowym projektem ustawy obejmującym prawo imigracyjne, azylowe, prawa człowieka i ochronę ofiar współczesnego niewolnictwa. Projekt liczy kilkadziesiąt klauzul i kilka załączników, a część jego szczegółów ma zostać uregulowana dopiero później w przepisach wykonawczych oraz nowych zasadach proceduralnych.

Oznacza to, że nawet po przyjęciu ustawy nie wszystkie zmiany muszą wejść w życie jednocześnie. Poszczególne przepisy mogą zostać uruchomione w różnych terminach, a praktyczne działanie nowego systemu będzie zależało od regulaminów, wytycznych Home Office i kolejnych rozporządzeń.

Najważniejsze obszary reformy to:

• utworzenie nowego organu rozpatrującego odwołania imigracyjne;
• zmiana zasad powoływania i działania osób rozstrzygających odwołania;
• ograniczenie możliwości sądowej kontroli niektórych decyzji proceduralnych;
• wprowadzenie nowych terminów i konsekwencji za późne zgłaszanie podstaw pobytu;
• nowa definicja życia rodzinnego na potrzeby art. 8 ECHR;
• zaostrzenie testów stosowanych w sprawach rodziców dzieci mieszkających w UK;
• rozszerzenie przepisów dotyczących deportacji;
• przejście od trwałej do czasowej ochrony uchodźców;
• możliwość odzyskiwania kosztów pomocy azylowej;
• zmiany w National Referral Mechanism dla ofiar handlu ludźmi.

Nowy organ odwoławczy zamiast First-tier Tribunal

Jedną z najdalej idących propozycji jest utworzenie Independent Immigration Appeals Authority, czyli IIAA. Nowy organ ma przejąć rozpatrywanie odwołań dotyczących ochrony międzynarodowej, praw człowieka, decyzji imigracyjnych, praw obywateli UE, pozbawienia obywatelstwa oraz części wniosków o immigration bail.

Obecnie większość takich spraw trafia do First-tier Tribunal, Immigration and Asylum Chamber, będącego częścią jednolitego systemu sądownictwa trybunalskiego. Zgodnie z projektem funkcję tę miałby przejąć odrębny organ działający poza dotychczasową strukturą First-tier Tribunal.

Rząd przedstawia IIAA jako niezależny organ, który ma rozstrzygać sprawy szybko, sprawiedliwie i efektywnie. Jednocześnie projekt nakazuje mu uwzględniać interes publiczny, w tym fakt, że organ stanowi kluczowy element systemu imigracyjnego i azylowego.

To sformułowanie może mieć duże znaczenie. Obecny trybunał ma obowiązek rozpatrywać sprawy sprawiedliwie, proporcjonalnie i z zapewnieniem stronom możliwości pełnego udziału w postępowaniu. W nowym systemie interes sprawnego funkcjonowania polityki imigracyjnej ma zostać wyraźnie wpisany w nadrzędny cel organu odwoławczego.

Pojawiają się również pytania o stopień rzeczywistej niezależności IIAA. Sekretarz stanu ma mieć istotny wpływ na powoływanie pierwszych osób zajmujących najwyższe stanowiska w organie, jego finansowanie oraz warunki zatrudnienia niektórych członków. W części przypadków osoby rozstrzygające sprawy będą mogły posiadać krótsze doświadczenie zawodowe niż obecni sędziowie First-tier Tribunal.

Nie oznacza to automatycznie, że przyszłe odwołania będą rozstrzygane niesprawiedliwie. Reforma zmienia jednak instytucjonalne gwarancje, na których przez lata opierał się system kontroli decyzji Home Office. Nowy model może prowadzić do rozdrobnienia jednolitego systemu trybunalskiego i pogłębienia nierówności pomiędzy osobą odwołującą się a Home Office.

Ograniczenie judicial review i nowe zasady kontroli decyzji

Projekt przewiduje, że decyzje IIAA mają być co do zasady kontrolowane przez sam organ albo przez Upper Tribunal w drodze odwołania dotyczącego błędu prawnego. Możliwość wniesienia judicial review przeciwko niektórym decyzjom proceduralnym, wstępnym lub pomocniczym ma zostać ograniczona.

W obecnym systemie judicial review może w określonych okolicznościach służyć do zakwestionowania decyzji, która nie jest objęta zwykłym prawem odwołania, ale jest niezgodna z prawem, proceduralnie niesprawiedliwa lub irracjonalna. Ograniczenie tej drogi może sprawić, że osoba dotknięta wadliwą decyzją proceduralną będzie miała mniej możliwości uzyskania szybkiej i niezależnej kontroli sądowej.

Jednocześnie IIAA ma otrzymać szerokie uprawnienia do ponownego analizowania własnych rozstrzygnięć, poprawiania decyzji, zmieniania uzasadnienia, a nawet ponownego wydawania decyzji. Szczegóły mają zostać określone w przyszłych przepisach proceduralnych.

Może to prowadzić do sporów o to, kiedy wewnętrzna kontrola decyzji zapewnia wystarczającą ochronę, a kiedy konieczny powinien być dostęp do niezależnego sądu. Szczególne znaczenie będzie to miało w sprawach, w których błąd proceduralny może bezpośrednio wpłynąć na możliwość pozostania w Wielkiej Brytanii.

Późne zgłoszenie sprawy może zaszkodzić wiarygodności

Immigration and Asylum Bill 2026 wprowadza nową procedurę claim notice. Osoba podlegająca usunięciu lub deportacji może otrzymać formalne wezwanie do przedstawienia wszystkich powodów, dla których uważa, że powinna mieć prawo wjazdu lub pozostania w UK. Będzie musiała również przekazać informacje o swoim statusie oraz dowody popierające zgłaszane podstawy.

Jeżeli dana osoba nie odpowie w terminie, a następnie przedstawi nowy argument, dokument lub twierdzenie, opóźnienie może zostać uznane za okoliczność podważającą jej wiarygodność. Sprawa może także zostać skierowana do przyspieszonego postępowania, szczególnie gdy osoba jest zatrzymana lub otrzymała szczegóły planowanego wyjazdu.

Rząd zakłada, że niektóre spóźnione wnioski będą mogły zostać rozstrzygnięte przez Home Office w ciągu około tygodnia, a odwołania mają być traktowane priorytetowo. Tak krótki termin może w praktyce utrudnić uzyskanie dokumentacji medycznej, odnalezienie świadków, przygotowanie oświadczeń, zebranie dowodów z zagranicy albo znalezienie prawnika finansowanego w ramach legal aid.

Samo opóźnienie nie musi przesądzać o wyniku sprawy, jeżeli istnieje uzasadniona przyczyna. Problem polega na tym, że osoba zainteresowana będzie musiała przekonująco wyjaśnić, dlaczego wcześniej nie przedstawiła danej informacji.

W praktyce może to mieć szczególne znaczenie dla osób cierpiących na traumę, zaburzenia psychiczne, ofiar przemocy domowej, handlu ludźmi lub wykorzystywania. Takie osoby często nie ujawniają pełnej historii przy pierwszym kontakcie z władzami, zwłaszcza gdy nie rozumieją systemu, nie mają reprezentacji albo obawiają się konsekwencji.

Art. 8 ECHR i nowa definicja życia rodzinnego

Jedna z najważniejszych części projektu dotyczy art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, który chroni prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego.

Art. 8 nie daje automatycznego prawa do wjazdu ani pozostania w Wielkiej Brytanii. Wymaga jednak, aby ingerencja państwa w życie rodzinne lub prywatne była zgodna z prawem, realizowała prawnie uzasadniony cel i była proporcjonalna.

Projekt proponuje ustawową definicję życia rodzinnego, która ma koncentrować się przede wszystkim na podstawowej rodzinie mieszkającej razem. Zasadniczo obejmowałaby ona małżonka, civil partnera lub partnera, małoletnie dzieci oraz rodziców, gdy osoba zainteresowana jest dzieckiem.

W przypadku rodzica, który nie mieszka z dzieckiem, konieczne będzie wykazanie genuine and subsisting parental relationship, czyli rzeczywistej i trwającej relacji rodzicielskiej.

Relacja pomiędzy dwiema osobami dorosłymi, na przykład dorosłym dzieckiem i rodzicem, rodzeństwem albo innymi krewnymi, co do zasady nie będzie uznawana za życie rodzinne, chyba że istnieją dodatkowe elementy zależności wykraczające poza zwykłe więzi emocjonalne.

Projekt wskazuje, że sama zależność finansowa, wsparcie emocjonalne, choroba fizyczna lub psychiczna czy zamieszkiwanie w kraju objętym wojną mogą nie wystarczyć pojedynczo do wykazania życia rodzinnego pomiędzy dorosłymi. Czynniki te mają być oceniane łącznie i w kontekście całej sytuacji.

Może to istotnie utrudnić sprawy dorosłych krewnych, w tym rodziców zależnych od dzieci mieszkających w UK. Nie oznacza to jednak, że wszystkie takie sprawy z góry zakończą się odmową. Użycie w projekcie słowa „normally” pozostawia możliwość uznania życia rodzinnego w przypadkach nietypowych, zwłaszcza gdy zależność jest realna, intensywna i dobrze udokumentowana.

Sponsor human rights claim

Projekt tworzy również nową kategorię sponsor human rights claim. Ma ona pozwolić osobie przebywającej w Wielkiej Brytanii na zgłoszenie, że odmowa wjazdu członkowi jej rodziny naruszałaby prawa sponsora wynikające z art. 8 ECHR.

Jest to istotne w sytuacjach, w których osoba znajdująca się poza UK nie może skutecznie oprzeć sprawy wyłącznie na własnych prawach konwencyjnych, lecz decyzja Home Office bardzo poważnie wpływa na życie rodzinne osoby mieszkającej w Wielkiej Brytanii.

Szczegóły tej procedury nie są jeszcze kompletne. Projekt przewiduje, że wniosek będzie składany w miejscu wyznaczonym przez Secretary of State. Dopiero przyszłe przepisy i praktyka pokażą, czy sponsor human rights claim stanie się realnie dostępnym środkiem ochrony, czy procedurą stosowaną jedynie w wąskiej grupie wyjątkowych spraw.

Mniejsze znaczenie życia rodzinnego i prywatnego

Projekt zaostrza ustawowe zasady określające wagę, jaką należy przypisać życiu prywatnemu i rodzinnemu osoby posiadającej niepewny lub nieuregulowany status.

Obecnie prawo stanowi, że niewielką wagę należy przywiązywać do życia prywatnego ustanowionego w czasie, gdy status imigracyjny był niepewny. Nowe przepisy mają rozszerzyć tę zasadę również na życie rodzinne.

Jeszcze surowsze podejście ma dotyczyć życia prywatnego lub rodzinnego powstałego, gdy osoba przebywała w UK bez wymaganej zgody, uzyskała status w wyniku oszustwa albo poważnie naruszała warunki swojego pobytu. W takich przypadkach projekt mówi o przypisaniu życiu prywatnemu lub rodzinnemu „no weight”, a nie jedynie „little weight”.

Nie powinno to całkowicie usuwać obowiązku przeprowadzenia oceny proporcjonalności. Jeżeli art. 8 jest zaangażowany, organ nadal powinien rozważyć wszystkie okoliczności sprawy. Powstanie jednak trudne pytanie, w jaki sposób przeprowadzić rzeczywistą ocenę proporcjonalności, jeżeli ustawa nakazuje nie przywiązywać żadnej wagi do określonego elementu życia rodzinnego.

Można spodziewać się sporów sądowych dotyczących zgodności takiego podejścia z Human Rights Act 1998 i orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Rodzice dzieci mieszkających w Wielkiej Brytanii

Szczególnie ważne zmiany dotyczą rodziców posiadających genuine and subsisting parental relationship z qualifying child, czyli między innymi dzieckiem brytyjskim albo dzieckiem, które mieszkało w UK przez wymagany okres.

Obecnie istotnym pytaniem jest to, czy można rozsądnie oczekiwać, aby dziecko opuściło Wielką Brytanię. Projekt proponuje znacznie bardziej szczegółowy i wymagający test.

Nierozsądność wyjazdu dziecka miałaby być związana między innymi z brakiem możliwości uzyskania edukacji w kraju docelowym, bardzo poważnymi przeszkodami w adaptacji lub integracji albo bardzo poważnym i długotrwałym negatywnym wpływem przeprowadzki na dziecko.

Jeżeli dziecko miałoby pozostać w UK bez rodzica, konieczne mogłoby być dodatkowo wykazanie, że rozłąka wywołałaby bardzo poważny i długotrwały negatywny wpływ.

W praktyce standard dowodowy może więc znacznie wzrosnąć. Samo istnienie bliskiej relacji, regularnego kontaktu albo emocjonalnej potrzeby obecności rodzica może nie wystarczyć. Potrzebne mogą być szczegółowe dowody dotyczące rozwoju dziecka, jego zdrowia psychicznego, edukacji, potrzeb specjalnych, relacji z rodzicem i konsekwencji rozłąki.

Zaostrzenie przepisów o deportacji

Projekt rozszerza również zakres szczególnego testu stosowanego w sprawach deportacyjnych.

Obecne przepisy koncentrują się w dużej mierze na foreign criminals, w tym osobach skazanych na karę co najmniej 12 miesięcy pozbawienia wolności, persistent offenders oraz osobach, których przestępstwo spowodowało poważną szkodę.

Nowy model miałby obejmować szerzej osoby podlegające deportacji na podstawie Immigration Act 1971, w tym osoby, których deportację uznano za conducive to the public good albo wobec których sąd wydał rekomendację deportacji.

Wyjątki oparte na długim pobycie, integracji, relacji z partnerem lub dzieckiem oraz very compelling circumstances mają pozostać, lecz samo spełnienie wyjątku może już nie wystarczyć. Osoba zainteresowana będzie musiała dodatkowo wykazać, że ingerencji w jej prawa nie można uzasadnić interesem publicznym przemawiającym za deportacją.

Oznacza to potencjalnie dwustopniowy i trudniejszy test. Home Office oraz organ odwoławczy będą analizować nie tylko sytuację rodzinną i prywatną osoby, lecz także charakter przestępstwa, jego konsekwencje, szkodę społeczną i szerszy interes publiczny.

Core protection – czasowa ochrona dla uchodźców

Immigration and Asylum Bill 2026 umożliwia rządowi utworzenie modelu core protection. Kierunek reformy polega na odejściu od założenia, że uznanie statusu uchodźcy powinno prowadzić do stabilnego, długoterminowego pobytu i późniejszego settlement.

Core protection ma być modelem bardziej tymczasowym. Status osoby może być częściej poddawany ponownej ocenie, a dalsze prawo pobytu może zależeć od tego, czy ochrona międzynarodowa pozostaje konieczna.

Projekt daje Secretary of State czas na przygotowanie dalszych regulacji łączących status uchodźcy i humanitarian protection w bardziej jednolity system. Szczegółowe zasady dotyczące przedłużania pobytu, drogi do settlement, łączenia rodzin, prawa do pracy i dokumentów podróży będą zależały od przyszłych przepisów.

Dla osób objętych ochroną może to oznaczać dłuższy okres niepewności, częstsze wnioski o przedłużenie statusu oraz konieczność ponownego wykazywania, że powrót do kraju pochodzenia nadal nie jest bezpieczny.

Zwrot kosztów asylum support

Projekt pozwala Home Office odzyskiwać koszty pomocy udzielonej osobie ubiegającej się o azyl, jeżeli osoba ta może pokryć część kosztów bez popadnięcia w ubóstwo.

Może to dotyczyć zakwaterowania i wsparcia przyznawanego na podstawie Immigration and Asylum Act 1999. Należności mogłyby być następnie pobierane przez HMRC jako dług wobec Secretary of State.

Najważniejsze szczegóły, takie jak progi finansowe, metoda obliczania należności i zakres dopuszczalnych potrąceń, mają zostać określone później. Rząd wskazywał publicznie, że w niektórych przypadkach całkowita kwota mogłaby wynosić około 10 000 GBP, ale nie oznacza to, że każda osoba otrzymująca asylum support automatycznie będzie musiała zwrócić taką sumę.

Dopiero przepisy wykonawcze pokażą, jakie dochody i aktywa będą brane pod uwagę oraz jakie zabezpieczenia będą chronić osoby szczególnie narażone.

Modern slavery i późne ujawnienie wykorzystywania

Bardzo poważne zmiany dotyczą również ofiar handlu ludźmi i współczesnego niewolnictwa.

Projekt nakazuje uwzględniać przy ocenie wiarygodności między innymi opóźnienie w ujawnieniu wykorzystywania, późne przedstawienie informacji, istotne nieścisłości, sprzeczności pomiędzy różnymi postępowaniami oraz „striking similarity” pomiędzy historią danej osoby a relacją przedstawioną przez kogoś innego.

Przepisy dopuszczają możliwość wykazania uzasadnionej przyczyny opóźnienia lub niespójności. Mimo to istnieje ryzyko, że osoby straumatyzowane, kontrolowane przez sprawców, nieświadome swojej sytuacji prawnej albo pozbawione reprezentacji będą oceniane bardziej surowo.

Projekt rozszerza również podstawy wyłączenia osoby z ochrony z powodu public order lub bad faith. W określonych przypadkach późne zgłoszenie statusu ofiary, dokonane krótko przed planowanym usunięciem, może zostać potraktowane jako działanie w złej wierze, chyba że istnieją compelling reasons.

Ponadto potwierdzona ofiara współczesnego niewolnictwa nie miałaby już automatycznie uzyskiwać limited leave wyłącznie dlatego, że pobyt jest potrzebny dla jej fizycznej lub psychicznej rekonwalescencji. Prawo pobytu miałoby koncentrować się przede wszystkim na współpracy w postępowaniu karnym albo dochodzeniu odszkodowania.

Jest to istotne odejście od modelu, w którym osobista sytuacja, bezpieczeństwo i zdrowie ofiary mogą samodzielnie uzasadniać dalszy pobyt.

Co Immigration and Asylum Bill 2026 oznacza dla migrantów?

Na obecnym etapie najważniejsze jest zachowanie proporcji. Projekt nie jest jeszcze ustawą i nie zmienia automatycznie statusu żadnej osoby. Nie należy zakładać, że każda opisana propozycja wejdzie w życie w obecnym brzmieniu.

Jednocześnie kierunek zmian jest wyraźny. System ma stać się szybszy, bardziej restrykcyjny i mniej tolerancyjny wobec późnego przedstawiania argumentów lub dowodów. W sprawach opartych na życiu rodzinnym, relacji z dzieckiem, długim pobycie, chorobie albo zależności pomiędzy dorosłymi krewnymi coraz większe znaczenie będzie miała jakość i kompletność materiału dowodowego.

Osoby posiadające nieuregulowany status nie powinny zwlekać z analizą swojej sytuacji do chwili otrzymania decyzji o usunięciu. Rodzice powinni gromadzić dowody rzeczywistego udziału w życiu dzieci. Osoby opierające sprawę na zdrowiu powinny zadbać o aktualną dokumentację medyczną i jasne wyjaśnienie praktycznych konsekwencji odmowy. Ofiary przemocy, wykorzystywania lub handlu ludźmi powinny możliwie wcześnie uzyskać poufną poradę i udokumentować przyczyny ewentualnego opóźnienia w ujawnieniu swojej historii.

W przyszłym systemie samo stwierdzenie, że dana osoba ma rodzinę, mieszka w UK od wielu lat albo cierpi na problemy zdrowotne, może być niewystarczające. Konieczne będzie wykazanie charakteru relacji, stopnia zależności, realnych konsekwencji rozłąki i powodów, dla których odmowa byłaby nieproporcjonalna.

Czy nowe przepisy już obowiązują?

Nie. Immigration and Asylum Bill 2026 jest projektem ustawy. Został przedstawiony Parlamentowi 30 czerwca 2026 r. i musi przejść pełny proces legislacyjny, obejmujący kolejne czytania, etap komisji, rozpatrywanie poprawek przez obie izby oraz Royal Assent. Dopiero następnie poszczególne przepisy mogą zostać wprowadzone w życie.

Należy również odróżnić propozycje zawarte w projekcie od zmian Immigration Rules, które mogły już zostać wdrożone niezależnie od tej ustawy. Każda sprawa powinna być oceniana według prawa obowiązującego w dniu składania wniosku, wydawania decyzji albo rozpoznawania odwołania, zależnie od rodzaju postępowania i przepisów przejściowych.

Podsumowanie

Immigration and Asylum Bill 2026 może stać się jednym z najważniejszych aktów prawnych dotyczących brytyjskiego systemu imigracyjnego od wielu lat. Projekt nie ogranicza się do walki z opóźnieniami lub nadużyciami. Zmienia strukturę organów odwoławczych, sposób rozumienia życia rodzinnego, pozycję rodziców i dzieci, zasady deportacji, charakter ochrony uchodźców oraz procedury dotyczące ofiar handlu ludźmi.

Największe obawy dotyczą dostępu do sprawiedliwego i niezależnego postępowania, ograniczenia kontroli sądowej, krótkich terminów, konsekwencji późnego przedstawienia dowodów oraz próby zawężenia ochrony wynikającej z art. 8 ECHR.

Z punktu widzenia osoby prowadzącej sprawę imigracyjną praktyczny wniosek jest prosty: nie należy czekać, aż Home Office wyznaczy krótki termin albo rozpocznie procedurę usunięcia. Im bardziej skomplikowana jest sytuacja rodzinna, zdrowotna lub pobytowa, tym wcześniej należy ustalić podstawę prawną sprawy, zebrać dowody i wyjaśnić wszelkie wcześniejsze opóźnienia lub niespójności.

Projekt może jeszcze zostać zmieniony. Jego obecne brzmienie pokazuje jednak, że w brytyjskim prawie imigracyjnym rozpoczyna się okres kolejnej głębokiej reformy, w którym staranne przygotowanie sprawy będzie ważniejsze niż kiedykolwiek wcześniej.

Informacja prawna: Artykuł ma charakter ogólny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej. Projekt ustawy może ulec zmianie w toku prac parlamentarnych, a zastosowanie przepisów zależy od okoliczności konkretnej sprawy.

Autor: Adam Sierant, doradca imigracyjny regulowany przez Immigration Advice Authority.